Khám phá rừng nguyên sinh và hệ thống đường hầm trăm năm tại Phja Khao

Vùng Bản Thi – Phja Khao, nay thuộc xã Yên Thịnh, tỉnh Thái Nguyên, được người Pháp đánh giá là nơi có trữ lượng chì và kẽm rất lớn. Khoảng năm 1909, họ bắt đầu đầu tư xây dựng mỏ theo quy mô công nghiệp với hệ thống hầm khai thác, nhà tuyển quặng, khu nhà ở của chuyên gia, kho vật tư cùng nhiều công trình phụ trợ. Trong hơn ba thập kỷ hoạt động, nơi đây đã khai thác hàng trăm nghìn tấn quặng phục vụ ngành luyện kim.

Vùng Bản Thi – Phja Khao, nay thuộc xã Yên Thịnh, tỉnh Thái Nguyên.

Một trong những dấu ấn đặc biệt nhất là hệ thống cáp tời vận chuyển quặng dài hơn 3 km nối từ đỉnh Phja Khao xuống khu vực tuyển quặng. Với hàng loạt trụ cáp, ròng rọc, đối trọng và máy kéo hiện đại vào thời điểm đó, công trình được xem là một trong những hệ thống cáp tải quặng được xây dựng sớm nhất tại Việt Nam và Đông Dương. Đến nay, những móng trụ bê tông, trụ thép còn sót lại vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một thời kỳ phát triển của ngành khai khoáng.

Hệ thống cáp tời vận chuyển quặng dài hơn 3 km nối từ đỉnh Phja Khao

xuống khu vực tuyển quặng.

Thế nhưng, nếu chỉ nghe kể thì sẽ rất khó hình dung được hết vẻ đẹp của nơi này. Dưới sự dẫn đường của người dân địa phương, chúng tôi xuất phát từ khu vực gần đỉnh núi, mang theo nước uống và những vật dụng cần thiết để khám phá Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc cùng hệ thống đường hầm trăm năm tuổi.

Ngay từ những bước chân đầu tiên, cả đoàn đã bị cuốn hút bởi không gian rừng nguyên sinh gần như còn nguyên vẹn của Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc. Không khí mát mẻ, tiếng chim rừng vang vọng, những cây gỗ cổ thụ cao vút với thân cây lớn đến vài người ôm không xuể tạo nên một khung cảnh vừa hùng vĩ vừa bình yên. Càng đi sâu vào rừng, chúng tôi càng cảm nhận rõ giá trị của hệ sinh thái nơi đây với sự phong phú của các loài động, thực vật.

Không gian rừng nguyên sinh gần như còn nguyên vẹn của Khu bảo tồn loài

và sinh cảnh Nam Xuân Lạc.

Điều khiến chúng tôi bất ngờ là cung đường trekking không quá khó như nhiều người vẫn nghĩ. Phần lớn tuyến đường là con đường vận chuyển quặng từ thời Pháp đã được xếp đá khá chắc chắn, độ dốc vừa phải nên việc di chuyển tương đối nhẹ nhàng. Suốt hành trình, cả đoàn vừa trò chuyện, vừa thích thú khi bắt gặp những con ốc núi bám trên các phiến đá sau cơn mưa, hay dừng lại để ngắm những gốc cây cổ thụ phủ đầy rêu xanh.

Cung đường di chuyển tương đối nhẹ nhàng.

Điểm nhấn đặc biệt của hành trình chính là hệ thống đường hầm xuyên núi. Lần lượt từng đường hầm hiện ra giữa rừng già. Có đoạn chỉ dài vài chục mét, nhưng cũng có những đường hầm kéo dài hàng trăm mét, hun hút trong lòng núi. Bước vào bên trong, không gian lập tức thay đổi. Nhiệt độ mát lạnh, ánh sáng dần lùi lại phía sau, chỉ còn tiếng bước chân và tiếng nước nhỏ xuống từ vòm đá. Những vách hầm vẫn còn in rõ dấu vết của hoạt động khai thác cách đây hơn một thế kỷ, khiến ai cũng có cảm giác như đang bước ngược dòng thời gian. Đó không đơn thuần là một chuyến đi xuyên qua những đường hầm đá, mà là hành trình chạm vào lịch sử bằng chính đôi chân của mình.

Điểm nhấn đặc biệt của hành trình chính là hệ thống đường hầm xuyên núi.

Sau khi đi qua khoảng sáu đường hầm, chúng tôi đến khu vực đầu cáp Bình Trai – nơi từng là điểm cuối của hệ thống cáp tời vận chuyển quặng. Giữa núi rừng yên tĩnh, những trụ cáp phủ màu thời gian vẫn sừng sững như những chứng nhân lịch sử. Qua câu chuyện của người dân địa phương, cả đoàn càng hiểu hơn về quy mô của công trình cũng như cuộc sống của những người từng làm việc nơi đây. Thật khó tin rằng giữa đại ngàn Đông Bắc, hơn một thế kỷ trước đã tồn tại một hệ thống khai khoáng với trình độ kỹ thuật hiện đại đến vậy.

Khu vực đầu cáp Bình Trai – Nơi từng là điểm cuối của hệ thống cáp tời vận chuyển quặng.

Rời đầu cáp Bình Trai, chúng tôi quay trở lại, men theo con đường đá nhỏ để đến khu nhà Tây – nơi từng là khu sinh hoạt của các chuyên gia người Pháp. Con đường len lỏi qua sườn núi rồi bất ngờ mở ra một thung lũng nhỏ bình yên. Khung cảnh nơi đây tựa như một thảo nguyên thu nhỏ, tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Vài nếp nhà vẫn còn đó, thấp thoáng giữa màu xanh của núi rừng càng làm cho không gian thêm yên ả. Ít ai nghĩ rằng chính nơi bình yên ấy từng là khu sinh hoạt của các chuyên gia, kỹ sư người Pháp trong thời kỳ mỏ chì - kẽm Bản Thi hoạt động sôi động. Những nền móng cũ, bức tường đá còn sót lại như những chứng nhân lặng lẽ của thời gian, gợi mở về một thời kỳ khai thác khoáng sản sôi động trên vùng đất Phja Khao hơn một thế kỷ trước.

Cung đường dẫn đến khu nhà Tây.

Khung cảnh nơi đây tựa như một thảo nguyên thu nhỏ, tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài.

Khép lại hành trình dài khoảng gần 10 km, điều đọng lại trong chúng tôi không phải là sự mệt mỏi mà là cảm giác được khám phá liên tục. Mỗi chặng đường đều mang đến một trải nghiệm khác nhau: Khi là cánh rừng nguyên sinh xanh thẳm, khi là những đường hầm cổ bí ẩn, lúc lại là các dấu tích công nghiệp giữa núi rừng hay một thung lũng bình yên như tranh vẽ. Đó là một cung trekking hội tụ đầy đủ những yếu tố mà người yêu khám phá luôn tìm kiếm.

Khu nhà Tây – nơi từng là khu sinh hoạt của các chuyên gia người Pháp.

Có lẽ vì thế mà Phja Khao không phải là điểm đến dành cho những chuyến tham quan vội vàng hay du lịch đại trà. Nơi đây dành cho những người yêu thiên nhiên, thích trekking, muốn khám phá hệ sinh thái rừng nguyên sinh, tìm hiểu những giá trị lịch sử và cảm nhận vẻ đẹp của di sản công nghiệp còn ẩn mình giữa đại ngàn.

Với tiềm năng sẵn có, nếu được tổ chức khai thác theo hướng du lịch sinh thái kết hợp trải nghiệm, nghiên cứu lịch sử, cung trekking khám phá Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc gắn với hệ thống đường hầm và cáp tời Phja Khao hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm du lịch đặc sắc của Thái Nguyên. Đây không chỉ là hành trình khám phá một vùng đất, mà còn là hành trình trở về với ký ức của một thời tạo nên những trải nghiệm khó quên./.

Tác giả: Minh Đỗ - Hoàng Liên